eJournals Vox Romanica 79/1

Vox Romanica
vox
0042-899X
2941-0916
Francke Verlag Tübingen
10.2357/VOX-2020-015
Es handelt sich um einen Open-Access-Artikel, der unter den Bedingungen der Lizenz CC by 4.0 veröffentlicht wurde.http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/121
2020
791 Kristol De Stefani

Germán Colón Doménech

121
2020
Rolf Eberenz
vox7910347
339 Vox Romanica 79 (2020): 329-346 DOI 10.2357/ VOX-2020-014 ra cousa .s. que aquello que auemos de fallar .» (VC, II); «e de paciẽcia em soportar aquel que o auia de traher . e sofrer muytos outros doestos» (VC, III); «e se cõsijrarmos que cousas som aquellas que auemos de raiz de creer .» (VC, III); «Disselhes aquello que aui- de padecer ante que fosse.» (VC, III); etc. O pronome relativo que vem ainda antecedido do pronome demonstrativo o em diversos contextos: - Pronome demonstrativo o sem preposiç-o: «E per sopa ou per fatia molhada declarou o senhor quen era o que o auia de traher .» (VC, III); «Christo ergo o qual nõ podia errar ẽ o que auia descolher scolheo aquello que pera a carne he mais triste e nojoso.» (VC, I); «Depois que veeo o cõprimẽto da ydade rabusta e rija sayo o que auia de seer emuiado a poer a ma-o nas cousas fortes» (VC, I); «e agora se torna aa sua pobreza pera procurar e guançar per trabalho das suas ma-os o que ouuesse de comer » (VC, I) ; «e entr- a elle per força e lanç- fora os que aui- de seer filhos e herdeiros do regno.» (VC, I); «e o juiz o que ha de vijnr em nosso poderio he por tal que nẽhuũ homẽ» (VC, I); «Jesu ledamente ho reçebeo porque bem sabia o que auia de fazer delle.» (VC, I); «mas de que guisa nom auya ante lijdo o que auya de seer mas per que maneira nẽ fora esto reuellado ao propheta» (VC, I); « os que o h- de leuar aa casa sua som os quatro procuradores da sua saude» (VC, I); «porque elle amoestaua os que auia de bauptizar a fazerem peẽdença.» (VC, I); «como quer que os que ham de seruir aos homeẽs sejam escolhidos ameude com grande conselho.» (VC, II); «e perteencia aaquella villa onde sperou o que o auia de traher » (VC, III); «A terceira he que nos deuemos guardar que nõ dem-demos a deus tẽpt-doo que nos demostre o que ha de uijr ou que nos faça millagres.» (VC, III); etc. - Pronome demonstrativo o contraído com as preposições a , de e em : «he auisado ao que ha de vijnr o qual per seu auisamento.» (VC, I); «Nõ ha hy vida que perteẽça ao que ha de ser de manha-: » (VC, II); «e aquesto perteençe ao que ha de julguar .» (VC, III); «Onde da a entẽder que tres cousas som necesarias ao que a de leuar ou leua a cruz empos Jesu» (VC, III); «E cadahuũ por sancto que agora seja ou bem viua deue auer temor ao que ha de vijr .» (VC, III); «Aquestas tres ordeẽs quanto aos que se h- de saluar sõ entendidos per tres baroões» (VC, II); «Das honrras fugia assi como quando o queri- fazer rey e offereçia se aos que aui- de crucificar quando no orto o queri- tomar o aprehẽder.» (VC, II); «os homẽs mundanaaes os quaaes buscam e curam mais das cousas presentes que das que ham de vijnr .» (VC, I); «assy que per nosso cuydado sejamos certos do que ha de seer pois que do presente ajnda nõ somos certos e seguros.» (VC, I); «E nom nos tragas em tẽptaçom do mundo e da carne e do diaboo mas guardanos do mal presente e passado e do que ha de vijnr .» (VC, I); «e pervẽtura algũas vezes tiraua ella do que auia de comer pera o guardar pera o filho.» (VC, I); «Nom quer deus que sejamos solicitos do que ha de vijnr .» (VC, I); «por t-to lhe foy mandado per o senhor que bauptizasse em nome do que auia de vijnr » (VC, I); «a ygreja dos fiees ajũtada dos gẽtios he aquel- A perífrase verbal com haver + de + infinitivo na traduç-o portuguesa da Vita Christi José Barbosa Machado 340 Vox Romanica 79 (2020): 329-346 DOI 10.2357/ VOX-2020-014 la que em os niniuitas per peẽdẽça destrue os pecados passados e a qual se guarda dos que h- de vijr » (VC, II); «e apartamẽto da vida se requere no que ha de preeguar o euangelho.» (VC, I); «Saando vos e recriando e acharees folguança pera vossas almas em este segre e no que ha de vijnr .» (VC, I); etc. Em quatro contextos, o pronome relativo que vem antecedido do pronome demonstrativo aqueste , entretanto caído em desuso: «Ouue fame e nõ me destes de comer que cousa he aquesta que vejo daquestes que h- de reçeber o regno» (VC, II); «e se leuantam contra elle e dizẽlhe Jesu aquy stas tu e como se tu eras propheta nom sabyas tu parte daquesto que te auia de aconteçer .» (VC, III); «e signal daquestes que aui- de seer os quaaes som cõplidos per muytos.» (VC, III); «e limpo de toda velhiçe de pecado daqueste que ha de filhar aqueste sacramento do corpo do senhor: » (VC, III). O pronome relativo que ocorre apenas uma vez com o pronome demonstrativo este e com os pronomes indefinidos alguém , qualquer e outro : «E como este que auia de seer grande mestre e ensinador das virtudes e da cadeyra da vida des a sua moçidade começou fazer obras virtuosas.» (VC, I); «onde assi como deus prouuee o vee ante alguẽque se aja de saluar .» (VC, II); «de mostra que conuẽ a qualquer que ouuer de beenzer a outrem qualquer que seja» (VC, III); «mas qu-do cõsijrau- no rey outro que auia de seer nõ aui- medo do rey que entam era.» (VC, I). Nalguns casos, o pronome que vem antecido das preposições simples a , em , com e per : «e assy como phisico a que se ouuesse de descobrir as feridas dos pecados» (VC, I); «e que com grande diligẽcia e pensamento se trabalharom de buscar e achar o tempo em que auia de apareçer aquella strella.» (VC, I); «pois que elles mostrarom aos magos o tempo em que auia de nasçer » (VC, I); «no vẽçimẽto da morte de Christo da cruz em que auia de vẽçer o diaboo principe da morte» (VC, II); «aparelhemos e façamos prestes aaquella perfeiçõ em que auemos de partir daqui» (VC, II); «assi como se fossemos ẽ aquelle streito jujzo em que auemos de dar cõta.» (VC, II); «e por que nõ era ajnda a hora em que auia de seer trahido e crucificado » (VC, II); «e assy como o doctor leua o candyeiro em que ha de poer a c-dea de sua doctrina.» (VC, III); «E por quanto he dicto e fallado do louuor diuinal. de que ou cõ que sempre auemos de louuar o senhor deus.» (VC, III); «assy t- bem vee o modo per que se ha de saluar » (VC, II); «E assi como ẽformou os discipollos da maneira per que auia de parecer » (VC, II); etc. A conjunç-o completiva que ocorre 192 vezes e o seu antecedente é geralmente um verbo ou uma locuç-o verbal. Sobressaem os verbos declarativos, cognitivos e sensitivos, fundamentais no discursos: dizer (33); saber (26); entender (14); crer (12); demostrar (10); ensinar (9); esperar (7); mostrar (7); significar (6); ouvir (5); pensar (5); ver (5); cuidar (3); duvidar (3); maginar (3); pregar (3); querer (3); ter (3); afigurar (2); denunciar (2); fingir (2); mandar (2); n-o embargando (1); profetizar (2); ser forçado (2); afirmar (1); amoestar (1); apreender (1); aprender (1); avisar (1); certificar (1); congeiturar (1); conhecer (1); cumprir (1); dar conhecimento (1); determinar (1); enformar (1); 341 Vox Romanica 79 (2020): 329-346 DOI 10.2357/ VOX-2020-014 falar (1); ordenar (1); pegar (1); preguntar (1); recear (1); repreender (1); requerer (1); sentir (1); ser convinhável (1); suspeitar (1). Apresentamos alguns contextos relativos aos dois verbos mais representados, dizer e saber , assim como os contextos das três locuções verbais que identificámos: - verbo dizer : «aquelle que a ley e os prophetas disserõ que aueria de vijnr Joh- o demostrou ser vijndo dizendo.» (VC, I); «e faço todallas cousas que os prophetas disserõ que eu auia de fazer .» (VC, I); «e por tanto nas scripturas se diz que os que auiam de comer se encostauam ou lançauam derecouado.» (VC, I); «Onde Babla-o a afigurou per a estrela que disse que auia de naçer de Jacob.» (VC, I); «e reprehendi- a elle que o quebraua em fazer obra de caridade emterpretando mal a ley e dizendo. que o sabado auia de seer feriado.» (VC, II); «Aquello de hũa gẽte pecador .s. dos amorreus solamẽte he dicto que auia de seer destroyda : » (VC, II); «elle disse que auia de sobir aos çeeos inteiro: » (VC, II); «Onde Anselmo diz. que auia de seer sublimado e aleuantado em a gloria da resurreyçõ: » (VC, III); «por aquesta razõ se diz que o senhor ha de seer visto em Gualilea.» (VC, III); «Como Jesu acabados ouue todos os dictos sermoões da segũda vijnda sua. em que disse que auia de vijnr cõ gram claridade ao juizo.» (VC, III); «Onde he de saber que como os apostollos ouuirom a Christo dizer que elle auia de seer traydor morrer.» (VC, III); «cadahuũ auia temor e receo que peruẽtura dizia delle que o auia de traher .» (VC, III); etc. - verbo saber : «outrosy que Johane st-do em no carçer. e sabẽdo que cedo auia de sayr desta vida» (VC, I); «ca mortos er- e sabia que para sempre aviam de viuer » (VC, I); «aquelles doze apostolos er- cabeça de todollos christa-os e christanidade. sabia que auia de seer .» (VC, I); «e assy peça seer liure e guardado della como se soubesse que logo lhe auia de vijnr .» (VC, I); «antre os quaaes sabia que as cõpanhas ho aui- de buscar per o fazerẽ rey.» (VC, II); «E sabendo elle que a cõpanha auia de vijnr e reçebello caualgou no asninho» (VC, II); «Aquelle que he sabedor cõ Christo que como vee os doões ou seruiços alleu-tase d-te da porta ou sala porque sabe que por pouco auera de paguar mujto.» (VC, II); «Que cousa foy porque quis auer proçissom aquelle que sabia que muyto aginha auia de reçeber paixõ? » (VC, II); «porque bẽ sabia que logo se auia de partir .» (VC, II); «perventura sabya o senhor que a elle auia de aconteçer algũa queeda e daua lha a entender per aquellas pregũtas.» (VC, III); «Depois que Pedro soube que auya de seer crucificado . quis ajnda conhoçer a morte de seu jrma-o.» (VC, III); «ajnda h- tristeza por a morte que sabẽ que h- de padeçer .» (VC, III); etc. - verbo entender : «E ajnda os homeẽs seriam mais promptos para fazer torpidades e pecados se entendessemque os nom aui- de descobrir .» (VC, I); «e nõ se deue de entẽder que a ouuessem de tomar pera acabar o matrimonio.» (VC, I); «E per aqueste preçepto affirmatiuo se entẽde que ao prouximo auemos de dar todo beneficio que podermos.» (VC, II); «por dar a ẽtẽder que os h- de resurgir dos peccados deuẽ star em cõtinuado choro» (VC, II); «Deuemos pois entender que auemos de leuar a cruz nõ a do lenho.» (VC, III); «por dar a entender que aquelles auiam de reçeber o A perífrase verbal com haver + de + infinitivo na traduç-o portuguesa da Vita Christi José Barbosa Machado 342 Vox Romanica 79 (2020): 329-346 DOI 10.2357/ VOX-2020-014 spiritu sancto que guardassem os dez mandamentos.» (VC, III); «Porque como o elle vise assy preso entẽdese que auia de morrer (reprehendido do que fezera)» (VC, III); «podẽ entender que aquella restituçom se auia de fazer acabo de muytos tẽpos.» (VC, III); «Onde Rabano diz que daquesto se entẽde que atees o ffim do mũdo nõ h- de falleçer alguũs que h- de seer dignos de morar na gloria.» (VC, III); etc. - locuções verbais ser forçado , dar conhecimento e n-o embargando : «Assi como se dissesse pera açẽder este fogo per o qual os meus fiees desprezẽ todas as cousas terreaaes forçado hequeaja de seer banhado do sangue meu» (VC, I); « he forçado que padeçaaes tormẽtos e penas e queajaaes de morrer » (VC, I); « deu conhoçimento aas outras almas que alla eram que cedo auia de descender o senhor aos infernos.» (VC, III); «nom poder- soportar dura peendẽça nom embarguando que ajam de soportar a pẽna e tormento do inferno que he mais graue muyto e mais dura» (VC, III). Numa construç-o anafórica coordenativa, a perífrase repete o verbo que a antecede, prolongando o sentido do passado ou do presente para o futuro. Em seis casos, a coordenaç-o é feita pela conjunç-o ou : «e sefaz ou ha de fazer delles peendẽça.» (VC, I); «porque quantos elle reçebe por filhos ou ha de reçeber na sua herança eternal todos açouta.» (VC, I); «A quinta cousa que pensses ou as de penssar acerca deste sermon he que fez Jesu ou que maneira teue acabado o sermõ de que falou.» (VC, III); «rogo e desejo (que aly onde eu som ) ou ey de seer cedo (que aly sejam elles comjgo)» (VC, III); «se mostra que o mũdo deue seer menosprezado pois que o seu fructo he queeda ou ha de cayr .» (VC, II); «Sinagoga em segredo e figura da ygreja que nasçia ou auia de nasçer : » (VC, II); «(E orou) pollos que fossem ou auiam de seer bauptizados que reçebessem o spiritu sancto» (VC, I). Há dois casos com a conjunç-o e : «Iesu muy benigno que por aquelles que creia- e aui- de creer em ty -te da tua paixõ.» (VC, III); «(Senhor tu sabes todallas cousas) e o que agora he e ha de seer ao de-te.» (VC, III). 5. Casos particulares Um fenómeno com alguma representaç-o na Vita Christi é a ausência na perífrase da preposiç-o de . Este é um fenómeno que ocorre com alguma frequência em textos do português antigo e médio (cf. B rocardo 2015: 43). Identificámos 36 casos, n-o contabilizados na tabela inicial deste estudo, e que dividimos em cinco categorias: - a preposiç-o de confunde-se com a consoante d do início de alguns verbos, numa falsa contraç-o: «e o entẽdimento desto he segũdo Jeronimo que se a pallaura ocçiosa nõ he dicta sem perijgo e se cada huũ no dia do juyzo auera dar cõta de suas pallauras» (VC, II); «por teu mereçimento e por proueyto dos outros (de tu)